Dobór słownictwa to nieodłączny element pracy twórczej – chyba najwięcej czasu poświęcamy odpowiadając samemu sobie na pytanie: jak to powiedzieć? W niektórych sytuacjach efekt końcowy jest wręcz uzależniony od odpowiedniego użycia jednego lub kilku słów. Co jednak zrobić, gdy tego słowa akurat nam brakuje?

Najdroższe słowa

Chyba najdroższe i najważniejsze są pojedyncze słowa dobierane w tytułach dzieł sztuki, obecnie zwłaszcza filmów i książek. Oryginalne tytuły to sprawa autora, ale ich tłumaczenia zwykle wymykają się spod jego kontroli. Tolkien miał decydujący wpływ na oryginalny tytuł The Lord of the Rings, ale nie mógł już mieć go na to, czy w polskiej wersji będzie on Władcą, Panem, Strażnikiem, czy jeszcze Kimś Innym od Pierścieni.

Strony internetowe poświęcone filmom prześcigają się w rankingach najbardziej nieumiejętnie dobranych lub przetłumaczonych tytułów w historii kina. Zwłaszcza na tłumaczeniach tytułów niektóre portale nie pozostawiają suchej nitki. Ale czy słusznie?

Większość recenzentów zakłada chyba, że tłumaczenie tytułu filmu powinno być wierne. Dlatego na szczytach takich rankingów zwykle możemy znaleźć Szklaną pułapkę z Brucem Willisem. Oryginalny tytuł to Die Hard, czyli w dosłownym tłumaczeniu Trudny do zabicia.

Polski tytuł może znajduje się daleko od oryginału, ale czy to powód, aby go krytykować? Do fabuły filmu pasuje (przynajmniej do pierwszej części, ale o następnych osoba tłumacząca tytuł pewnie jeszcze nic nie wiedziała…), ma swoje stałe miejsce wśród klasyków kina akcji.

Nie wszystkie polskie tytuły zadomowiły się przecież wśród polskich odbiorców. Mimo użycia słowa-klucza, Dirty Dancing to dla większości polskich kinomanów Dirty Dancing, a nie Wirujący Seks. Pretty Woman nikt nawet nie odważył się tłumaczyć, prawdopodobnie ze względu na tytułową piosenkę – tytułów piosenek się z reguły nie tłumaczy.

Z musicalami też postępuje się bardzo ostrożnie – z Grease na przykład nie zrobiono polskiego Smaru. Trudno byłoby sprzedać musical o tak brzmiącym po polsku tytule, nawet z Johnem Travoltą w roli głównej. Z drugiej strony, Latynosom się jednak udało – w niektórych krajach musical nazywa się Brillantina, w innych Vaselina. O ile pierwsza nazwa kojarzy się z fryzurą Danny‘ego Zuko, to druga może się kojarzyć motoryzacyjnie, kosmetycznie lub jeszcze inaczej…

Wracając do Szklanej pułapki, Hiszpanie mieli podobny pomysł na swój tytuł – pułapkę zamienili jednak na dżunglę (Jungla de cristal). Latynosi pozostali jednak bliżsi oryginałowi (Duro de matar, czyli Trudny do zabicia). W zestawieniu z tymi tytułami niemieckie Stirb langsam (Umieraj powoli) dopiero wygląda naprawdę dziwnie. Trochę tak, jakby ktoś próbował tłumaczyć to słowo po słowie.

Nie ma słowa? Bądź pierwszy, wymyśl je!

Ze słownictwem jest jak z technologiami. Jeśli żadna z obecnie dostępnych nie spełnia naszych oczekiwań, możemy stworzyć własną. Rozwinąć, rozpowszechnić, opatentować. Właśnie w sferze technologii nieraz brakuje odpowiedniego słowa w języku innym niż angielski i ewentualnie niemiecki, jeśli technologia narodziła się właśnie tam. I wcale nie muszą być to tylko najnowsze technologie.

Tłoczenie (gięcie) blachy ma już swoją długą historię, jednak próżno szukać konkretniejszej terminologii w języku polskim. To, co po angielsku zwie się deep drawing, a po niemiecku Tiefziehen, solidnego polskiego odpowiednika nie posiada. Technologia jest znana od lat i powszechnie używana, ale polskiej nazwy nie ma. Dosłowne tłumaczenie doprowadziłoby do dość dwuznacznego głębokiego ciągnięcia. Wśród specjalistów słyszałem jeszcze termin przeciąganie blachy, ale nawet oni sami nie są co do niego przekonani.

Taki stan rzeczy będzie pewnie trwać, aż ktoś odważy się publicznie użyć nowego terminu, który spodoba się specjalistom od obróbki blachy. Czasem wystarczy jedna publikacja, aby zrewolucjonizować lub stworzyć nową nomenklaturę w obszarze technologii.

Nie ma słowa? Użyj oryginalnego!

Czasem tłumaczenie niektórych pojęć jest wręcz niepraktyczne i niepożądane. Dotyczy to zwłaszcza anglicyzmów używanych w branży IT i software. No właśnie, o ile software to po polsku oprogramowanie, o tyle rzadko używa się polskiego terminu dla IT – Technologia Informacyjna. Jeszcze kilkanaście lat temu miałem w liceum przedmiot o takiej nazwie, ale później już się z nią nie spotkałem. IT to IT i tyle.

Im bardziej specjalistyczne oprogramowanie, tym mniejsze prawdopodobieństwo, że będzie dostępna inna wersja językowa niż angielska. Dotyczy to zarówno programu, jak i instrukcji czy podręczników. Przy odrobinie szczęścia możemy dostać się na szkolenie z danego programu w innym języku, jednak same materiały szkoleniowe (podręczniki, prezentacje, treści zadań i ćwiczeń) i tak zwykle dostępne są tylko w języku angielskim.

Dlatego też zaawansowanych funkcji takiego oprogramowania się nie tłumaczy. Odwołam się tutaj do najbliższych mi programów do obliczeń za pomocą metody elementów skończonych. Program taki składa się z trzech modułów: preprocesora (czyli modułu, w którym tworzy się model), solvera (modułu obliczeniowego) oraz postprocesora (modułu, w którym można graficznie przedstawić wyniki symulacji).

Chyba wszyscy wiodący producenci oferują obsługę jedynie w języku angielskim, co jest całkowicie zrozumiałe. Przy takiej ilości zaawansowanych funkcji tłumaczenie ich wszystkich na kilka języków jedynie uczyniłoby nawigację po programie bardziej skomplikowaną i utrudniłoby skuteczne udzielenie pomocy technicznej. Rozmowa z infolinią pomocy technicznej to zwykle festiwal słowotwórczo-lingwistyczny – używane słowa często w ogóle nie istnieją, ale każdy i tak wie, co co chodzi. Zauważyłem wręcz, że nawet, jeśli w niektórych programach CAD dostępne są inne wersje językowe, użytkownicy i tak często wolą zostać przy angielskiej.

Podobnie wygląda to w marketingu, finansach i ogólnie w biznesie. Spójrzmy choćby na to, jak wyglądają obecnie oferty pracy w tych branżach, a zwłaszcza same nazwy stanowisk. Zajrzyjmy na portal RocketJobs.pl, który określa się jako pierwszy polski job board (portal pracy) dla marketingu i nowoczesnej sprzedaży. Oto, co widzimy po wejściu na stronę:

Po kliknięciu na daną ofertę widzimy już opisy stanowisk po polsku. Z samą tendencją do nazywania stanowisk po angielsku walczyć raczej nie warto – ułatwia to porównanie ich między różnymi krajami pod kątem zadań do wykonania, zakresu odpowiedzialności czy zarobków. Poza tym, słowa „jestem Scrum Masterem” wzbudzą zdecydowanie większy respekt i zainteresowanie niż użycie w tym miejscu jakiegokolwiek polskiego terminu (mam na myśli społeczeństwo, nie ludzi potencjalnie aplikujących o dane stanowisko). Sami Scrum Masterzy i tak niezasłużenie muszą się zmagać z nieprzychylnymi opiniami dotyczącymi zasadności ich zatrudniania i wartości ich pracy.

Terminologia finansowa i inwestycyjna również naszpikowana jest nietłumaczonymi terminami pochodzenia angielskiego: venture capital, private equity, factoring, hedging i inne „ingi”. Podobnie wygląda to w zarządzaniu, bo jak na przykład nazwać po polsku Lean Management? Szczupłe zarządzenie? Odchudzone zarządzanie? W jakiś nieoczywisty sposób kojarzy się to negatywnie – zupełnie, jakby coś odchudzonego było automatycznie gorszej jakości. Niektórzy uważają tak o nabiale, ale co to ma wspólnego z zarządzaniem? Lean to w sumie materiał na osobny wpis, więc na tych kilku słowach lepiej skończyć.

Jednak to nie angielski był pierwszym globalnym językiem – przed nim była łacina. Świat nauk przyrodniczych do dziś używa jej jako języka oficjalnego. Każdy gatunek zwierzęcia czy rośliny posiada swoją jednoznaczną, dwuczłonową łacińską nazwę. A w innych językach? Już niekoniecznie – to zależy od miejsca występowania. Owady chętnie zostają zawleczone np. w samolotach czy statkach albo zwyczajnie migrują pod wpływem zmian klimatycznych. Wtedy niejednokrotnie w kraju, do którego dotrze, trzeba tę nazwę dopiero wymyślić, jak np. dla tego osobnika:

Zmutowana osa? Odchudzony szerszeń? Nie, to Sceliphron destillatorium – tak nazywa się po łacinie. Jakieś 7 lat temu często widywałem go w Hiszpanii, od kilku lat jest coraz liczniejszy w Niemczech. W tym roku wiele polskich serwisów internetowych się o nich rozpisywało – przeważnie po to, aby uspokoić ludzi, że jego użądlenie nie jest tak groźne i bolesne jak „normalnej” osy czy szerszenia.

Co ciekawe, nie znalazłem anglojęzycznej nazwy jednoznacznie określającej ten gatunek. Polacy byli bardzo szybcy i już nazwali go gliniarzem naściennym. Niemcy również znaleźli dla niego osobny termin. Co do polskiego, ciekawe, co znaleźlibyśmy w Internecie po wpisaniu tegoż terminu, zanim kilka lat temu owad się pojawił w Polsce. Może niewybredne dowcipy o policjantach…

Nie ma słowa? Opisz je!

Nie zawsze można jednak pozostać przy oryginalnym terminie, ponieważ np. nie da się stwierdzić, który język zawiera oryginalny termin. Wtedy nie pozostaje często nic innego, jak tylko to opisać.

Przykład? Mniej popularne wielkości fizyczne, na przykład dalsze pochodne drogi po czasie. Pierwszą jest prędkość, drugą przyśpieszenie, to znamy jeszcze ze szkoły. A są dalsze? Trzecia pochodna, czyli zmiana przyśpieszenia w czasie, to po polsku zryw, po angielsku jerk, po niemiecku Ruck. Dalej? Zmiana zrywu w czasie to udar. Po angielsku to jounce lub snap, a po niemiecku? Mimo intensywnego poszukiwania nie znalazłem odpowiednika. Pozostaje więc opisać tę wielkość jako „czwarta pochodna drogi po czasie” lub „zmiana zrywu w czasie”.

Język niemiecki jest szczególnie plastyczny, jeżeli chodzi o opisywanie słów i tworzenie nowych, które potrafią bić rekordy długości. Mamy więc jedno nowe słowo, które równocześnie jest opisem. Do 2013 roku w niemieckim kraju związkowym Meklemburgia-Przedpomorze obowiązywało prawo zwane Rindfleischetikettierungsüberwachungsaufgabenübertragungsgesetz. Jak to rozszyfrować? Od prawej do lewej!

Gesetz – prawo.

Übertragung – przekazywanie, delegowanie.

Aufgaben – zadania.

Überwachung – kontrola.

Etikettierung – etykietowanie.

Rindfleisch – wołowina.

Mamy więc w jednym słowie opisane prawo o delegowaniu zadań dotyczących kontroli etykietowania wołowiny. Prawo weszło w życie w związku z zagrożeniem „chorobą szalonych krów” i zostało wycofane, kiedy zagrożenie minęło. Swego czasu było to najdłuższe niemieckie słowo.

Dobór jednego lub kilku słów może pochłonąć kilka godzin lub nawet dni. Ten czas jest jednak tego wart – dobrze podjęta decyzja zwraca się monetarnie i wizerunkowo. Efekty tej pracy zostają potem z nami do końca, a po ich publikacji poprawa błędów jest niezmiernie trudna i kosztowna, często też mija się z celem. Korekty przeprowadzone „po czasie” zmniejszają poziom zaufania, irytują odbiorcę, a niejednokrotnie zwyczajnie się nie przyjmują.

Źródła obrazków:

https://articulo.mercadolibre.com.ar/MLA-751576001-dvd-grease-vaselina-john-travolta-nuevo-cerrado-original-_JM?quantity=1

https://www.filmweb.pl/film/Grease-1978-5933/posters

https://de.wikipedia.org/wiki/Tiefziehen#/media/Datei:Tahanie_polotovar.jpg

https://rocketjobs.pl/

https://tech.wp.pl/gliniarz-nascienny-wyglada-jak-zmutowany-szerszen-juz-w-polsce-czy-jest-niebezpieczny-6400648403158657a